Triumphus Amoris (figg.2, 5) atque imago Veneris in figuris eminens indicant tabulam XXXIX ab Erotis daemone perfusam: Cupidus apparet caecus (fig. 6), vel gloriosus in curru cum matre (figg.2, 5), vel ut sigillum de amore pacto inter nobiles iuvenes (fig. 9); daemon inspirat omnibus figuris in superiore tabulae ordine positis (figg. 2, 3, 5, 6, 7, 8, 9) complexus effusasque cupidines, sed etiam raptum ac vim. Contactus eroticus corpora transfigurat; denique erotica virtute perfecta, effectus extremus est physica metamorphosis in rem naturalem: foemina rapta (Chloris), vel cupidius sed inaniter insecuta (Daphne) autem, transfiguratur. At Chloris, Flora facta, amplexum in fecunditatem perficit; Daphne, Apollinis cupidine deserta, ad Terram confugit et in arboream sterilitatem spiritum amoris convertit.

Cupidus, per totam tabulam XXXIX pervagus, absens in incipitaria et in explicitaria figura adest. Tabula incipit a tondo Medici-Riccardi, quo in medio collocatur cuiusdam simulacri imago, id est statua Icari a volo superbo deiecti quoad voluisset ad solem Apollinem nimis appropinquari.

Icari imago (fig.1) a laevo demonstrata est digito a duo viribus, a dextero autem tertia imago virilis humi sedens in melancholico habitu significat patrem Daedalum et eius desperationem.

Et figura explicitaria, e monumento funebri Della Torre, proponit imaginem Elysii (fig.23). Dum incipit et explicit in re discordare videntur ab aliis figuris in tabula positis. Verum exstit nexus primarius morphologicusque inter extremas et reliquas figuras: iuvenis alatus (Icarus in fig.1, daemon psychopompus in fig.23) est formaliter similis plurimis daemonibus inter tabulae figuras volitantibus, sive Erotes sive Ventos. Interest autem et valida iunctura in re, inter incipitariam et explicitariam figuram: in fig.1 superba Icari virtus opere artificiali, id est simulacro Icari, glorificata est; in fig.23 figuratum est Elysium, id est Inferorum fines ubi umbrae, quae in vita viri illustres fuerant, receptae sunt. Ergo virtutis gloria arte celebrata proponitur ut clavis hermeneutica ad aperiendam tabulae machinam: argumentum de amore eiusque vis et virtus cum argumento de immortalitate per artem consecuta implicantur. Platonice, vel potius neoplatonice — manìa erotiké et manìa poietiké — eandem divinam inspirationem exprimunt et itinera consimilia delineant ad coniunctionem inter mortalem amantem vel poetam cum divinitate.

Amor, Gloria, Immortalitas praecipitant in figuram unam, maxime symbolicam: iuvenis alatus in fig.23 est simul hypostasis Erotis, inspirans cupidinem et Charitum chorum (etiam in hoc Elysio Gratiae adsunt); daemon qui mundum cum Inferis iungit; genius tuba signans victoriam adversus mortem et perpetuam gloriam virtutis.

Ut figura capitalis - in medio posita hac in textura hermeneutica - eminet botticellianus Regno di Venere (fig.6). In ea tabula picta, lineae thematicae capitales in tabulae ratione, omnes componuntur et in imaginibus exhibentur: alatus Cupidus telum fatalem missurus; genius alatus Zephirus irrumpens estro cupiditatis pulsus; Nympha ut praeda ab amore transfigurata; Charitum harmoniosus chorus; Venus regina et domina sua virtute rythmicam rapsodiam intexens.

Iam in dissertatione in 1892 exposita, Warburg illustrabat mandatum mediceum in operibus botticellianis: vita curtensis, sub specie intellectuali, philosophica, poetica, rituali, urbana, patet in tabula per realia - sculptura in fig. 1, imagines impressae in figg. 2, 5, 10, tabulae pictae in figg.3, 6, 13, arcula aromathica in fig.9: omnia opera ex artificio confecta, quibus auctoritas aequaliter attribuitur; omnia documenta pretiosa ad evocandam historiam atque temporum illorum tempestatem.

Nam Warburg, disserens de tabulis a Botticelli pictis, primus connexit Nascita di Venere, Regno di Venere (id est Primavera) et Pallade e il Centauro, in serie una et continua et seruit operam botticellianam cum factis eventibusque quibus circa 1470 Florentiae mediceae historia politica et imaginalis signata est.

Nam circa 1476-1478 Giuliano de' Medici et nympha Simonetta Cattaneo maritata Vespucci, celebri ac celebrati amantes, repente et praecociter morte rapti sunt; tandem pax a Lorenzo restituta, post Pactianam coniurationem, celebrata est in serie botticelliana, Magnifici mandato: tabulae pictae donatae sunt Lorenzo di Pierfrancesco in eius domo apud Villa di Castello. Warburg fontibus testimoniisque argumentatus est hanc recognitionem ab Edgard Wind postea confirmatam.

In serie botticelliana Lorenzo de' Medici apparet in vestibus Palladis: nam ipsius emblema ornat divinam vestem in fig.23; in Regno di Venere praesentia figuralis gentis mediceae confirmata est symbolo quo clamis Mercuri exornatur: trunculus reviridans, Giuliano de' Medici emblema.

Ipsa variatio in genere vestium in Regno di Venere ulteriorem operis interpretationem postulat: nam in lectura hermeneutica plurimi et compositi gradus videntur.

In tabula tria sunt vestimentorum genera: velamina mythologica, vestes mythologicae, allegorica vestis. Velamina subtilia ac aerea, quae corpora Charitum, Chloridis, Cupidi supra volitantis detegunt, vel velamina tincta quibus membra Zephiri teguntur, denuntiant mythologicas figurationes: nam sive Charites, sive Chloris, sive Cupidus sunt omnes imagines recta via deductae e fontibus antiquis.

Ante gradum mythologicum, phantasmata antiquitatis incarnata invenimus in iuvenum imaginibus, e scaena eminentibus: Giuliano et Simonetta ipsi finguntur in mythologicis vestibus Mercurii et Florae, vestibus antiquiis sed textilibus florentinis eorum aetatis confectis. Reducta in scaena, myrto aureolata, domina stat, pomerii regina, induta nuptiali veste eadem quae in aliis operibus botticellianis invenitur; amictus quo domina involvitur est duplex, ruber et caeruleus atque stellis distinctus. Haec est vestis tertia in genere, denotans aliam figuralem significationem: post limen reale historicumque, post limen mythologicum, compositio a figura allegorica dominanti regitur. In horto concluso domina, super quam Cupidus volitat, est Venus ut figura nuptialis; sed etiam duplex Aphrodite ex neoplatonica speculatione, sacra et profana, rubra et caelestis. Alma Venus in pomerio, id est temenos suae virtutis, effecit ut arbores in Nascita di Venere adhuc tenelli, crescerent et florerent; nunc scaenam dirigit dexterae manus gestu invitans Giuliano - a Poliziano Julo vocatus - ut convertatur in regnum amoris, mutando ex inculto castoque in ardentem amantem. Nobiles iuvenes a morte truncati sed ad immortalitatem per artis gloriam restituti sunt. Omnia momenta eorum amoris in operis compositione conferuntur: conversio Giuliano ad Venerem et ad Charites, congressus cum Simonetta, suavis Nymphae gestus et deflagratio cupidinis, denique nuptialia concelebrata eodem fatali die quo ambo amantes vitam amiserunt.

A tabulae ipsa dispositione oritur quaestio altera de vestibus, a Warburg theorice expressa: evolutio, in Rinascimento perfecta, ex vestimento 'a la franzese' (fig.2) ad vestem 'all'antica' qua Nympha induitur, usque ad hieroglyphicam elaborationem in veste theatrali barocca. Sic Warburg de Buontalenti imaginibus [1589] (fig.19):

Ogni Sirena portava una sottana di raso colorato e sopra una sottanella dello stesso colore, sbiadito ricordo del panneggiamento del chitone greco (italica versio).

Et etiam:

Certamente in quest'epoca si fa meno sentire il ricordo già abbastanza debole dell'arte antica; così l'abito in prima semplice e succinto alla vita, si è cambiato in una serie di sopravvesti capricciosamente guarnite, mentre rimangono sempre i veli e gli svolazzi, quasi per ricordare il costume dell'agile cacciatrice, anche quando la ninfa ebbe preso più il carattere di pastorella sentimentale.

L'autore [...] tentò di caratterizzare psicologicamente i suoi diversi personaggi usando un addobbo esteriore, simbolico e vistoso quale era noto al pubblico erudito come attributo degli esseri mitologici. Ma per il troppo zelo di andare dietro agli attributi, si cadde in combinazioni arbitrarie ed oscure.

Inter tabulae XXXIX figuras, intercurrunt racemi: id est, in methaphora arboricola, rami late patentes inter se complectentes. Difficultates in itinere per selvam interpretativam paradigmaticae videntur ad cernendum discrimen inter scriptum warburgianum et tabulam quandam de iisdem argumentis.

In studio de operibus botticellianis, exempli gratia, neglectum est iter quod capitale in tabula XXXIX videtur, initium capiens a figura 13, Pallade e il centauro: adsimulatio Veneris in Palladis speciem. Iconographica confusio inter duo divinitates omnino diversas - Aphrodite id est Cupido, Pallas id est Chastitas - oritur iam in nummorum romanorum symbologia ex uno loco finitimo inter fabulas mythologicas duarum divinitatum: Pallas vincit Martem et arma exhibentur ut pacis signum triumphale; Venus vincit Martem et arma exhibentur ut cupidinis signum triumphale. Adsimulatio allegorica Venus-Pax, Minerva-Pax instituit felicem lapsum iconographicum imaginis Veneris in imaginem Palladis, expresse figuratum in fig. 16 ubi, in medalia a Francesco Laurana in 1463 impressa, imago Veneris-Pacis ab exemplari romano deducta conspicitur.

In eo itinere progrediendo, Deae variae imagines perspicue examinandae sunt: Venus, nuda in sua Nascita in figura 3, inde in fig.6 in veste allegorica aspicitur ut regni sui domina; tum, in figura 13, sub specie Palladis-Lorenzo rursus apparet. Deinde Almae Deae imago, habitum stantem tenens (alterum brachium ad latus porrectum; alterum in actione iactans) concedit ad figurandam imaginem Abundantiae cum cornucopia (figg.11, 18, 19), vel imaginem Pacis exhibentis virgulam oleastri atque arma triumphalia porrigentis: arma sive exuta, sive Marti praerepta, sive e frutice quodam suspensa; quo modo Veneris imago cum Fortunae et Palladis imagine funditur.

Transitus symbolicus et figuralis licitus videtur: ex enim plurimis fontibus accipimus in Giostra anno 1475 edita et a Poliziano in praeclaris versibus celebrata, Giuliano emblema exhibebat imaginem 'Palladis Citaraeae', id est 'Minervae-Veneris', super trunculos inflammatos, apotropaicum equidem signum sed etiam Simonetta imago sublimata in divina allegoria.

Tabula contexta est non solum imaginibus vestem mutantibus, sed etiam vestibus imaginum qualitates primas transfigurantibus: in fig.4 Achilles per ventilata veste nympha fit, inter alias puellas Scyrias permixtus ac indistinctus. Non tantum fabula mythologica de Achille in insula Scyro, sed potius vestis, crines soluti atque habitus — idem habitus figurae stantis P1, parum rotatus — convenientiam imaginis Achillis cum aliis in tabula nymphis instituunt. Ita cum Daphne ab Apollo arreptura sit (fig.12), eodem spirito impetuque, nymphae vestis inflata agitatur, cuius engrammatis vis ne recedens quidem videtur in transitu ad arboream rigiditatem: cum iam radices immitteret in Matris Terrae gremio, cum brachia iam lignia frondescerent (figg.20,22), imago puellae in vestium et comae motu adhuc quatitur.

Alius itineris cursus incipit a Pallade e il centauro: dynamicus gradus progrediens per figuras in sectionis inferioris ordine, cum rigidum discrimen inter masculinum et femininum sexum infitietur. Gestus a Pallade-Lorenzo actus, centauri comam arripiens ad beluam domandam (fig.13), continuatus est in Apollinis cupidum impetum versus Daphnem numquam arripiendam (fig.20), usque ad inanem concitationem divinam in actione sequenti figuratam (fig.22).

Ex aliis itineribus per tabulam designatis, figurae consociandae sunt brachiorum actionis gratia: brachium laevum delineaturum habitum videtur, a brachio dextero eloquens gestus agitur. Inter figuras 3, 6, 11, 13, 14, 15, 17 19, motus dynamicus progreditur e venustate modestiaque deae, id est Venus vocata 'pudica' (sed quae dicitur 'pudicitia' negata est in ambitu erotico quo idem gestus inscribitur in fig.5 ), ad Dominam invitantem in fig.6, usque ad violentam actionem Palladis adversus Centaurum (fig.13); tandem, in activa progressione, additur ostentatio cornucopiae (figg.11,19) quae galeae exhibitio triumphalis fit in figg.15, 16, 17.

Nunc, in hoc methodologicae exquisitionis articulo, in repertorio formarum, habituum gestuumque e Mnemosyne collecto, distinctio quaedam necessaria videtur. Praesertim necesse discernere inter formulas patheticas a Warburg inventas et Pathosformeln nominata, et habitus gestusque alio genere ac ratione. Nam vis semantica et communicationis facultas differt inter Pathosformeln (F), habitus (sive Statusformeln P), gestus eloquentes (G). Pathosformel definita a Warburg ut congressio in imagine formae et rei, in significationis unitate, variationibus sive in modo sive in genere invalidis: 'gestus superlativus in gradu' (sic Warburg) qui, in ipsa ac una forma, expressionem exemplarem invenit. Pahosformel est 'verbum oxymoricum' (ita Salvatore Settis) cum in uno verbo composito motus patheticus et formalis immobilitas fundantur. Tum Pathosformel definienda ut stigma impressum et semper e memoriae occidentalis textura emergens, itaque nisi naturale, attamen semper expedite perspicuum. Pathos totum corpus commovit, informat habituum expressiones, et in eodem codice culturali constantem significationem tenet: Pathosformeln sunt, exempli gratia, formulae iconographicae quae designant ingressum nymphae, exstasin bacchae, malinchoniam, desperationem, raptum. Ab iis differuntur habitus (P), continui etiam per intervalla aetatis, quibus status non pathos designatur: in habitibus (ut Rex vel Maiestas, vel figura stans sive in medio opere sive a latere, vel senex curvatis membris) notabilis est praestantia corporis, icastice expressa, usque ad exhibitionem anatomicam. Denique, eloquens gestus (G) distincte definiendus: 'actio pro verbo', virtutem communicativam habens fortuitam et fragilem, subiecta gradatim inopiae significationis ac tandem intelligendi ultimae imbecillitati. Allegoricus, ritualis, cerimonialis, formularis, gestus totus in manuum actione contractus est: exempli gratia, gestus eloquentes sunt invitatio manu aperta ad extrinsecum versa; brachium protendens sive in largiendum sive in accipiendum; digitus index protentus; manus dexterae tres digiti aperti ad praeceptorem significandum.

Manus dextera gestum eloquentem agens, dynamismum et diversam significationem diversis habitibus confert. In tabula XXXIX exemplum perspicuum percipiendum ex operibus botticellianis a Warburg examinatis, motu progressivo imaginis stantis media in compositione: nuda Venus in fig.3 (Nascita di Venere) brachium flexum ad sinum habet (figurans clarissimam statuam 'Venere Medici' sive 'Pudica'); in fig.6, eundem habitum tenens, brachio laevo ad latus porrecto, Domina in regno suo dextero brachio gestit invitans et docens; eodem habito adhuc servato, in fig. 13 Pallas-Lorenzo facta, in domandum Centaurum brachium dexterum longius protendit; eundem habitum imago tenet, labens in imaginem Pacis vel in imaginem Abundantiae (figg.11, 14, 15, 16, 17, 18, 19), quae deae in manu dextera arma vel cornucopiam ostentant, et gestus una cum symbolo peculiari imaginem insignit.

---

Itinera et argumenta reperta in tabula XXXIX reinvenienda sunt in proximis tabulis XXXVIII et XL per alias figuras propositis. Argumentum de principibus Medici committentibus confirmatur in tab. XXXVIII. Ut in tabulae XXXIX compositione, Giuliano in vita et in morte primas partes agebat, sic in tabula XXXVIII Lorenzo eminet et imagines principis conspiciuntur in superiore tabulae ordine: altera, verrocchianum opus, principem iuvenem figurat; altera, a Pollaiolo opus fictum, e persona funeraria exemplata videtur. Magnifici imagines ex iuventute ad mortem arcum figurale intendunt.

Itaque in ipsius tabulae laevo latere, manufacta ad vitam curtensem pertinentia invenimus: emblema mediceum in arculae operculo (38.14); iuvenes erotico impetu saltantes in imagine impressa (38.15) ex eadem serie in qua includitur et figura 39.9. Propterea Cupidinis spirito et tabulam XXXVIII pervaditur; sed daemon, celebratus in imagine ex Calendario Baldini (38.23) una cum eadem nymphae imagine in figura 39.5 eminenti, exarmatus est et poena affectus in figg. 38.8, 38.9, 38.12.

In tabula sequenti, XL numerata, Cupidus triumphalis apparet in incipitaria figura, Tondo dal Palazzo Medici-Riccardi (40.1); sed iucunda amoenitas et Veneris filiorum saltationes a Dioniso tumultuose ingredienti perturbantur (40.16, 40,17). Quasi pathos, in raptibus iam expressum, e tabulae XXXIX dextero margine in tabulam sequentem continuatum laberetur: circa figuram in medio positam - Daphne et Apollo a fresco picti a Baldassarre Perruzzi (40.6) - aggressus ac vis per varias scaenas explicantur. Centauri immanitas (Centaurus et in Tondo da Palazzo Medici Riccardi, fig. 40.2, figuratus), in tabula XXXIX a Pallade-Lorenzo domata, hic effrenata videtur. In tabula LX qui agit gestum raptorium, brachio dextero protento, non est ut in tabula XXXIX dea sapientiae et pacis, sed miles infantium caedem perficiens in Strage degli innocenti (40.19, 40.21, 40.8).