| Tabula XLVI Tabula incipit cum quadam imagine medievali laminae ex galea Agilulfi (fig.1); explicit cum imagine cuisdam rusticae puellae, a Warburg ipso, Settignani, in agro toscano, photographica machina capta (fig.24). Incipitaria et explicitaria imagines discordant in generis temporisque ordine ab aliis figuris rinascimentalibus, uno eodemque genere temporisque, in tabula positis. Incipit et explicit hoc saltu infrangunt imaginum corpus, itaque tabulae schema principale designant: concertatio syntactica ac figuralis inter motum et quietem. In imagine incipitaria figurae offerentes ad fixam frontem maiestatis convergunt. In hac tabula schema fixum repertum in tabula XLII quod in figurali significationi virilisimago/muliebri imagini opposita videbatur, dissolvitur: hic figura in maiestate exsitit ut Rex (fig.1), sed etiam ut Virgo (fig.2), ut Elizabeth puerpera (figg. 3, 6), ut Mnemosyne, mater artium (fig.23). Tabula perfuditur imagine muliebri in diversis figuris (Virgo, Domina, Nympha): semper benefica imago, ut prophetica Sybilla -fig.5-, vel magistra, figg.23,25, vel musa -figg.23,25, vel victoria, fig.16, vel ancilla, figg.2,3,6,7,15,19,20,21,22,26; vel obstetrix -fig.4; vel nutrix figg.2,3,6,22; vel mater figg.2,3,4,6,19,22; vel angelus fig.9; vel uxor figg.3,19,21). Incipit et explicit tabulae lineamenta describunt, sed focus compositionis est tabula picta a Ghirlandaio Nascita di Giovanni Battista (fig.3). Nam in a fresco a Ghirlandaio confecto adsunt omnes figurae muliebres ad scaenam beneficam - prophetiae, nativitatis, curae, salutis - pertinentes. Duo lineae ad medium convergentes per figurarum varios habitus descriptae sunt: a laevo Matris firma sollemnitas in nutricum benignes actiones effunditur; a dextero liberus ac suavis nymphae canephorae gradus, cum ventilata veste, per mulieres comitantes transiens, in Dominae Tornabuoni compote figura gradatim concluditur: severa compositio in crassis rigidisque vestis plicis manifesta. Sic Warburg: Per esempio, quando in uno degli affreschi del Ghirlandajo la Tornabuoni entra nella stanza per una solenne visita di felicitazione, tiene le mani e il corpo in un atteggiamento molto simile a quello di Monna Lisa, e anche la testa è similmente rivolta verso lesterno. Non ha però nulla dellumanità serenamente libera e sicura che si tiene al di sopra di tutto perché tutto conosce. Al contrario, cè qui in lei il riserbo severo, un po filisteo, della moglie di un notabile che deve accentuare le buone maniere e che conosce soltanto quelli cui è stata già presentata [ex germanica italica versio]. In sectionis superioris ordine, inter imagines iuncturae nexusque explicantur: apud thronum Agilulfi (fig.1) adsunt duo figurae stantes; apud Annam, reductam in fig.2, adsunt duo ancillae sedulae; in proxima figura 3, nutrix infantem Baptistam complecta Virginis cum puero in Tondo Lippi eminentis, habitum replicat. In tabula XLII - Teatro della morte nominata - imago princeps erat Bandinellianum opus Compianto sul Cristo morto (fig.42.14): quo in opere climax ad dynamismum videbatur. In tabula XLVI - Teatro della nascita nominanda - figura muliebris in octo habitibus amplificata videtur. Tum in figura 2 Annae lectus puerperalis, Christi nativitatis hypothesis necessaria, est scaena reducta Virginis eminentis in maiestate; cum in figura 3 compositionis caput est Elizabeth lectus puerperalis super nutrices humi subsidentes. Anna replicatur in figura eminenti Mariae (fig.2); Elizabeth duplicatur in nutricibus humilioribus figuris: altera - statico habitu - infantem amplectitur, altera - dynamico habitu - sollicita manus protendit. In media tabula, quae pars foliis ex Lucrezia Tornabuoni codice et illius pictis effigibus occupatur, figura una patet ut compositionis caput ac princeps: Nympha. Versus staticam majestatem, figura ingrediens praecipua fit: verticalis ordo, in laevo tabulae margine, hanc evidentiam patefacit (figg. 7, 15, 20, 26). Nymphae intercursus - semper beneficus conspectus, ut canephora, ancilla, herois, angelus - expressam Pathosformel delineat: Nella Cappella Tornabuoni si possono osservare su due lati i tentativi di neutralizzare il demoniaco della vita in movimento. Da una parte troviamo le favole per bambini di Lucrezia Tornabuoni che sanno neutralizzare lelemento oscuro delle figure umane in corsa, in marcia, o che recano qualcosa, nonostante la loro tragica provenienza; come sul versante dellartista figurativo la Victoria dellarco di Trionfo romano deve compiacersi di inserirsi nella vita fiorentina di tutti i giorni come benefattrice alla casalingha [sic!] [ex germanica italica versio]. Nympha in Ghirlandaiensis operis Nascita del Battista scaenam irrumpens ex altero mundo exsistit, remoto sive ab figuris primam partem in storia evangelica agentibus sive a societate muliebri conventa salutatum. Fines chronologici ac semantici e quo nympha exsistit alibi sunt: antiquitatis phantasma irrumpens in Rinascimentum; libera et feminina voluptas versus dominae algidum habitum; iconographica contractio conspecta ut anticipatio fatalis et necessariae saltationis Salome, praefigurans Baptistae mortem . Hoc in prophetico contexto, Sybilla, figura prima specie incongrua, sophisticam significationem adipiscitur: ut in virgiliana Ecloga quarta christianiter interpretata, fatidica Cumana Pueri nativitatem annuntiat et novum aevum simul incipiens et perfectum in incarnatione. In tabulae compositione unum opus contemporaneum (1900) est rustica puella toscana, photographice capta (fig.24). Positio eminens, in extrema tabula, discrepans videtur cum semantica infirmitate: per se ipsam non est aliud quam muliebris figura incedens in loco rurali; difficile videtur quandam significantem Pathosformel agnoscere: nam quiscumque incedat, incedit. Tamen imago photographica, in hac collocatione extrema a Warburg collocata, profertur ut clavis hermeneutica non solum huius tabulae sed totius machinae Atlantis. In ipso contexto significatio aperitur: non habitus villicae, sed res mediatica praevalet, id est photograficum artificium ad hoc ipsum tempus relatum. Vis imaginis, in photographia capta, in lucem engrammatis impressionem profert: in rustica puella nymphae phantasma perceptum compositumque cum aliis eloquentioribus figuris est. Inde daemon imaginativus concitatur. Ex contemporanea nymphae imagine, impressio in sensibus infigitur, itaque Warburg speculator studiosus ut quidam 'sysmographus sensitivus' (metaphora warburgiana ad Nietzsche relata nunc ad Warburg reducenda) ex omnium imaginum perfecta catenatione, hermeneuticam significationem deducit. --- Iterum subvenit ad argumenta proposita in tabula LXVI illustranda tabularum proximarum compositiones: praesertim opus princeps - ghirlandaiense Nascita del Battista - quamquam minore mensura locationeque secundaria, iam in tabula LXV inest: illinc sicut e fenestella prospicitur argumentum de nympha ingrediente. Iam tabula XLV argumentum de Tornabuoni committentibus praebebat: nam in illa tabula omnia opera a fresco a Ghirlandaio in Sanctae Mariae Novellae sacello familiari confecta aderant; praesertim in ordine verticali e laevo, iuvenis ventilata veste est eadem vestis puellae ad Presentazione della Vergine (45.1) adsistentis, Salome pro Herode saltantis (45.4), nymphae canephorae in Nascita del Battista (45.8), angeli Sancti Zachariae (45.12, 45.14). Formalis analogia inter angelum et nympham, subtilibus ac ventilatis vestibus illustrata, a Warburg in Sandro Botticelli Geburt der Venusund Frühling (1893) indicata est, cum ipse locum quendam de leonardensi Trattato sulla pittura sic commemoraret: "Ma solo farai scoprire la quasi vera grossezza delle membra à una ninfa, o uno angello, li quali si figurino vestiti di sotili vestimenti, sospinti oinpressi dal soffiare de venti; a questi tali et simili si potra benissimo far scoprire la forma delle membra loro". Imaginum antiquarum species, restituta per caelamina en grisaille in corona architectonica (in Presentazione della Vergine al tempio: 46.17), est ratio subtilis a Warburg iam in tabula XLV detecta in 45.9 (Strage degli Innocenti), et in 45.12 (Sacrificio di Zaccaria). Adsimilatio nymphae ingredientis cum Salome (et versa vice Salome cum nympha) comprobatur provida iuxtapositione imaginum puellae in Banchetto di Erode (45.4) et canephorae in Nascita del Battista (45.8). Iudith ad tabulam LXVI in codice Lucrezia Tornabuoni adest ut domesticarum fabularum herois benefica, sed in proxima tabula XLVII potentiam suam recuperat ut capitis truncatrix. Puellae, vel Iudith (47.16, 47.17, 47.20, 47.21, 47.22, 47.25, 47.26) vel Salome (46.8, 46.9, 46.10, 46.11), in cista aut in disco non fructus sed caput humanum portant. In prospectu plane formali atque ab omni exstimatione morali soluto, etiamdum Angelus Nymphae adsimulandus munere habituque: angeli (omnes in tabulae laeva parte) et cacciatrici di teste (in dextera parte) cum ventilata veste in tabula XLVII motum inspirant. Warburg ipse hanc adsimilationem confirmat:
E così si mostravano le Vittorie alate sugli archi trionfali romani o quelle menadi danzanti che, coscienziosamente imitate, appariscono per la prima volta nelle opere di Donatello o di Fra Filippo e ridestarono lantico stile più nobile ed esprimente una vita più movimentata: quella vita che anima Giuditta o Raffaele che accompagna Tobiolo o la Salomè danzante, figure alate che volarono via dalle botteghe del Verrocchio, del Botticelli e del Ghirlandajo, prodotti di un felice innesto del ramo sempreverde dellantichità pagana sullalbero inaridito della pittura borghese "fiandreggiante" [ex germanica italica versio].
Etiam imago Tobiolo con l'angelo, miniata in uno ex foliis codicis Tornabuoni in tabula LXVI, iterum patet (47.17, 47.18, 47.19); attamen concursus in tabula LXVII inventus inter figuras rite modestas et figuras pathetice agentes, hic dissolvitur per gestus: id est manuum iunctio sive in actione deictica sive in actione oblativa. Omnes actiones - curam, comitatum, sollicitudinem exprimentes - in scaenis biblicis evangelicisque actores artissime implicant: angelus Tobiolum comitat sic ut Virgo Iesu manum porriget - 47.5, 47.13, 47.15); mutum eloquium gestuale praevalet in tabula LXVII, et denuntiat actiones manifestas quae mera indicia videbantur in tabula LXVI (angelus Tobiolum comitans in 46.9; dextrarum iunctio inter Mariam et Elizabeth in 46.19; domina manuus Musis protendens in 46.25). Tabularum connexiones et consequentiae (XLV, XLVI, XLVII), continuata catena vinculatae, postulant synopsin quae nos animadvertit circa quaestionem iam in tabula XLII in nuce percipiendam: vis semantica et communicationis facultas differt inter Pathosformel - stigma impressum et semper ex memoriae occidentalis textura emergens, itaque nisi naturale, attamen semper expedite perspicuum - et id quod definiendum est eloquens gestus, perinde 'actio pro verbo', tamquam si virtutem communicativam habeat fortuitam et fragilem, subiectam gradatim inopiae significationis ac tandem intelligendi ultimae imbecillitati. Notanda discrepantia inter Pathosformel et gestum eloquentem: pathos totum corpus commovit atque informat habituum expressiones; eloquens autem gestus - allegoricus, ritualis, cerimonialis, formularis - totus in manuum actione contractus est.
|